Chương 1: Người ngồi gốc gạo

Làng Ngòi của tôi thuộc xã Thái Bảo, huyện Gia Lương, hồi ấy còn gọi là tỉnh Hà Bắc. Làng nằm kẹp giữa đê sông Đuống và cánh đồng Mả Vòng, có một con đường đất chạy từ chân đê vào cổng làng. Đầu đường, ngay chỗ rẽ vào, có một cây gạo. Gạo già lắm rồi, gốc ba người ôm không xuể, rễ nổi lên khỏi mặt đất như những con rắn chết. Mùa cây ra hoa, cả cánh đồng nhìn thấy một đốm đỏ. Mùa đông thì trụi, chỉ còn cành khô vươn lên trời xám.

Người làng không ai hái hoa gạo. Người ta bảo gốc ấy từng có người treo cổ. Chuyện cũ lắm, từ hồi tôi còn trẻ, giờ ít ai nhắc.

Năm 1985 tôi năm mươi hai tuổi, cày thuê cho hợp tác xã. Gọi là thợ cày vì làng chỉ còn vài người biết cầm cày cho ra luống. Hợp tác xã khoán trâu cho nhà tôi nuôi một đôi, con Mộng và con Sứt, tôi cày cho các hộ nhận khoán, tính công điểm. Vụ ải cuối năm là vụ nặng nhất. Ruộng gặt xong còn gốc rạ, đất khô nứt chân chim, phải cày lật lên phơi cho đất ải trước khi đổ nước cấy chiêm.

Tháng Mười một ta, trời tối sớm. Tôi cày đến khi không nhìn rõ đường cày nữa mới tháo ách, dắt trâu về. Từ đồng Mả Vòng về làng phải qua cây gạo. Lúc ấy làng đã lên đèn. Đèn dầu hoả, mỗi nhà một ngọn Hoa Kỳ hoặc một cây đèn bão, leo lét sau phên nứa. Từ ngoài đồng nhìn vào, làng như một dãy đốm lửa nhỏ, đếm được từng nhà.

* * *

Hôm ấy là hôm hai mươi mốt. Tôi nhớ vì buổi sáng vợ tôi đi lĩnh dầu hoả ở sân kho hợp tác, mỗi khẩu được hai lạng, về cằn nhằn mãi. Sau đận đổi tiền tháng Chín, cái gì cũng thiếu, dầu hoả thiếu nhất. Nhà nào cũng vặn bấc nhỏ hết cỡ, ăn cơm xong là tắt đèn đi ngủ.

Tôi dắt trâu về đến chỗ rẽ thì thấy có người ngồi dưới gốc gạo.

Ngồi xổm, lưng dựa vào gốc, mặt quay vào làng. Trời nhập nhoạng, tôi chỉ thấy một hình người, áo tối màu, đầu không đội gì. Tôi nghĩ là lão Cốc ăn mày hay ngủ đình, hoặc đứa nào đi bắt ếch về muộn ngồi nghỉ. Con Mộng đi trước tôi tự nhiên dừng lại. Tôi quất một roi, nó không đi. Nó cúi đầu, thở phì phì, hai chân trước chôn xuống đất.

Tôi nhìn kỹ người kia. Người ấy giơ tay phải lên. Giơ ngang vai, ngón trỏ chỉ về phía làng. Rồi tay dịch sang một chút. Rồi dịch nữa. Môi mấp máy.

Tôi đứng cách chừng hai chục bước, không nghe thấy gì, nhưng tôi biết cái miệng ấy đang đếm. Trẻ con đếm sao trên trời cũng giơ tay y như thế.

Người ấy đang đếm đèn.

Tôi nhìn theo ngón tay. Ngọn đèn đầu tiên là nhà ông Bái ở xóm Giữa, nhà có cây mít cao, đèn treo ở cột hiên nhìn từ đồng thấy rõ nhất. Ngón tay dừng ở đấy. Môi mấp máy một cái.

Đèn nhà ông Bái tắt.

Tôi đứng im. Nhà người ta tắt đèn là chuyện thường, dầu hiếm, tối đến ai chẳng tắt. Tôi tự bảo thế. Ngón tay dịch sang trái. Nhà bà Nhỡ, cuối xóm Giữa, đèn nhỏ như hạt đỗ. Môi mấp máy.

Đèn nhà bà Nhỡ tắt.

Ngón tay dịch tiếp. Nhà ông giáo Thuần ở đầu xóm Trên, ông ấy hay thức khuya đọc sách, đèn nhà ông bao giờ cũng tắt sau cùng. Tôi thấy mình nín thở. Môi người kia mấp máy.

Đèn nhà ông giáo tắt.

Người ấy hạ tay xuống, đặt lên đầu gối. Ngồi im. Không đếm nữa.

Con Mộng lúc này mới chịu đi, mà đi nép sát vào tôi, con Sứt lũn cũn theo sau. Tôi đi qua gốc gạo cách chừng năm bước. Tôi không quay đầu nhìn. Tôi chỉ nghe thấy một thứ mùi, mùi rơm ướt để lâu ngày, ngai ngái. Trời không mưa đã nửa tháng.

* * *

Tôi về đến ngõ thì vợ tôi đã dọn cơm. Nhà tôi ở cuối xóm Trên, sát luỹ tre, là nhà cuối cùng tính từ cây gạo vào. Thắm hỏi tôi sao mặt mũi thế kia. Tôi bảo lạnh. Tôi ngồi vào mâm mà không ăn được, cứ nhìn ngọn đèn Hoa Kỳ trên bàn.

Ăn xong, Thắm với tay định vặn bấc. Tôi giữ tay vợ lại.

"Cứ để đấy."

"Dầu còn có nửa chai. Ông định đốt đến sáng à?"

"Tối nay cứ để."

Thắm nhìn tôi một lúc, rồi buông tay, đi trải chiếu. Tôi ngồi ở hiên, nhìn ra phía đầu làng. Từ nhà tôi không nhìn thấy cây gạo, bị dãy nhà xóm Giữa che mất. Nhưng tôi nhìn thấy xóm Giữa. Và xóm Giữa tối om. Mọi đêm giờ này còn vài nhà sáng. Đêm nay cả làng tắt hết, chỉ còn nhà tôi.

Tôi ngồi như thế đến khi gà gáy canh một. Trong đầu tôi cứ lặp đi lặp lại một việc nhỏ, việc tôi để ý lúc đi qua gốc gạo mà lúc ấy chưa kịp nghĩ. Người ngồi dưới gốc gạo giơ tay chỉ từng nhà. Nhưng người ấy không chỉ theo hàng, không chỉ từ trái sang phải. Nhà ông Bái, nhà bà Nhỡ, nhà ông giáo Thuần. Ba nhà ở ba chỗ khác nhau trong làng.

Cái thứ tự ấy tôi thấy quen. Tôi không muốn nghĩ nó quen ở đâu.